Προφορική ιστορία

Η προφορική ιστορία είναι μια ιστορία που:
– δομείται γύρω από τους ανθρώπους,
– ζωντανεύει την ίδια την ιστορία και διευρύνει τον ορίζοντά της,
– φέρνει την ιστορία μέσα στην κοινότητα και τη βγάζει έξω από αυτήν,
– προσφέρει μια αμφισβήτηση των κοινών τόπων της ιστορίας,
– είναι ένα μέσο ριζικής μεταμόρφωσης της κοινωνικής σημασίας της ιστορίας,

Paul Thompson, Φωνές από το παρελθόν – Προφορική Ιστορία, 2002, 53.

Η Προφορική Ιστορία είναι μια πολύπλευρη προσέγγιση του παρελθόντος και, κατά συνέπεια, της πραγματικότητας που ζούμε. Είναι ο «εκδημοκρατισμός» της ιστοριογραφίας, αναδεικνύοντας όψεις της πραγματικότητας τις οποίες παραβλέπει η «κλασική» ιστορία. Με δεδομένο ότι η «ιστορική αλήθεια» είναι μια κατασκευή και μόνο κατά προσέγγιση μπορούμε να γνωρίζουμε τα γεγονότα του παρελθόντος, ότι πολλές «αντικειμενικές αλήθειες» έχουν διαψευσθεί πολλές φορές, η προφορική ιστορία καταγράφει το παρελθόν φέρνοντας στο προσκήνιο τις κοινωνικές ομάδες που έχουν μείνει στο σκοτάδι, καθώς δεν έχουν πρόσβαση στην εξουσία ούτε κρατούν αρχεία.

Αντικείμενο μελέτης της προφορικής ιστορίας αποτελούν οι καθημερινοί άνθρωποι, αντικείμενο είναι η μνήμη.
Η προφορική ιστορία καταγράφει, ηχογραφώντας ή βιντεοσκοπώντας, αφηγήσεις για εμπειρίες και βιώματα. Καταγράφει διηγήσεις ζωής, διηγήσεις για ιστορικά θέματα, για προσωπικές, ομαδικές ή κοινωνικές εμπειρίες. Μπορεί να επικεντρώνεται σε ιστορικά γεγονότα (μια φυσική καταστροφή, έναν πόλεμο, μια μεγάλη απεργία) ή σε προσωπικές εμπειρίες και βιώματα (καθημερινή ζωή, εμπειρίες από την Κατοχή, εμπειρίες μετανάστευσης) ή συνδυασμό τους. Αφορά τη ζωντανή μνήμη ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα και τα ερμηνεύουν με τον δικό τους τρόπο. Αφορά το πώς κατασκευάζουμε τη μνήμη και πώς οριοθετούμε το μέλλον μας.

Οι Ομάδες Προφορικής Ιστορίaς δημιουργούνται από ανθρώπους της γειτονιάς, του τόπου. Στόχος τους, αφού παρακολουθήσουν ειδικό εκπαιδευτικό σεμινάριο, είναι να συλλέγουν μαρτυρίες και διηγήσεις, εφαρμόζοντας τη μεθοδολογία που διδάχθηκαν, με σκοπό να διατηρήσουν τη μνήμη και να πληροφορηθούν για την ιστορία του τόπου.

Συλλογική μνήμη

Η ιδιαιτερότητα της προφορικής μαρτυρίας συνίσταται στην προφορικότητα και στη διαμεσολάβησή της από την μνήμη. Η συλλογική μνήμη αποτελεί  επικοινωνιακή διαδικασία που προϋποθέτει την αναφορά σε μια κοινωνική ομάδα (π.χ. κοινωνική τάξη, Εκκλησία, οικογένεια).

Από παραγωγικές συγκρούσεις αναδύεται η αμφισβήτηση του ορθολογικού και της ίδιας της πραγματικότητας. Η πραγματικότητα δεν υπάρχει παρά μονάχα επειδή εμείς, κοινωνικά υποκείμενα (άτομα ή ομάδες), την κατασκευάζουμε σ’ ένα συγκεκριμένο περιβάλλον -με επιλογές, απλοποιήσεις, παραμορφώσεις, εκλογικεύσεις, πρόσθεση και αφαίρεση στοιχείων που φιλτράρονται κανονιστικά.
Η ανάμνηση είναι σε πολύ μεγάλο βαθμό μια ανακατασκευή του παρελθόντος με τη βοήθεια δεδομένων που δανειζόμαστε στο παρόν, ανακατασκευή την οποία έχουν προετοιμάσει άλλες ανακατασκευές που έχουν δημιουργηθεί σε προηγούμενες εποχές κι απ’ όπου η εικόνα του παρελθόντος έχει προκύψει ήδη παραλλαγμένη.
Maurice Halbwachs, “Η συλλογική μνήμη”.

Ομάδα Προφορικής Ιστορίας για τη μαύρη σταφίδα

Ο φορέας Πριμαρόλια δημιούργησε την πρώτη Ομάδα Προφορικής ιστορίας για τη μαύρη σταφίδα, εξερευνώντας και καταγράφοντας πτυχές της ιστορίας από όλες τις περιοχές παραγωγής της αλλά και από λιμάνια και χώρες του εξωτερικού, εκεί που η μαύρη σταφίδα αποτελούσε -και αποτελεί- ένα πολύτιμο εισαγόμενο προϊόν, χτίζοντας έτσι ένα μεγάλο δίκτυο όχι μόνο εμπορικών και οικονομικών συναλλαγών αλλά και κοινωνικών και πολιτιστικών ανταλλαγών.

Γλωσσάρι της μαύρης σταφίδας

Λέξεις σημαίνει μνήμες. Κυρίως λέξεις ιδιαίτερες, λέξεις που χάνονται.

Η σχέση της γλώσσας με τη συλλογική μνήμη είναι διαλεκτική, αφού η συλλογική μνήμη αναδύεται μέσα από τη γλώσσα (αφηγήσεις, συζητήσεις) και οι αναμνήσεις, με τη σειρά τους, είναι δομημένες γλωσσικά (νοηματοδότηση του παρελθόντος). Στην έρευνά μας θα  αξιοποιηθούν στοιχεία από τη θεωρία της διαλογικότητας του Μπαχτίν (Bakhtin, M. M. The Dialogic Imagination: Four Essays. Austin: University of Texas Press, 1981), σύμφωνα με την οποία η γλώσσα είναι διαλογική, όπως είναι και η ίδια η ζωή από τη φύση της. Ο ανθρώπινος λόγος χαρακτηρίζεται από ετερογλωσσία και πολυφωνικότητα. Άλλοτε ενσωματώνει τη «φωνή» της παράδοσης, άλλοτε της εξουσίας, της ηλικιακής του ομάδας κ.λπ. Οι φωνές αυτές εκδηλώνονται σε διαφορετικά επίπεδα, διαλέγονται, αλλά και αναμετρώνται.

Αυτή η ετερογλωσσία θα αναζητηθεί στις αφηγήσεις των πληροφορητών.

Στόχος, πέραν της δημιουργίας του λεξικού, είναι να μπορούν αυτές οι λέξεις να συνδεθούν με μνήμες, να ξυπνήσουν μνήμες και, ως εργαλείο πλέον της Ομάδας Προφορικής Ιστορίας, να ανασύρουν ιστορίες από το παρελθόν, συνεισφέροντας στην συλλογή συνεντεύξεων.

Ως πρώτο βήμα στην καταγραφή της προφορικής ιστορίας δημιουργήσαμε το Γλωσσάρι της μαύρης σταφίδας με μια αρχική καταγραφή λέξεων από την καλλιέργεια και την καθημερινότητα των ανθρώπων της μαύρης σταφίδας.

Η συνεισφορά σας στον εμπλουτισμό του μπορεί να είναι σημαντική.

Η προφορική ιστορία αποτελεί ένα ιστοριογραφικό πεδίο που στηρίζεται στην ανάλυση προφορικών μαρτυριών, οι οποίες είναι προϊόντα συνέντευξης. Οι μαρτυρίες διαμεσολαβούνται από τη μνήμη, καθώς το υποκείμενο μιλά για τις εμπειρίες του στο παρελθόν. Στόχος της προφορικής ιστορίας είναι να κατανοήσει το υποκείμενο στο παρελθόν και να φωτίσει τη διαδικασία διαμόρφωσής του μέσα από την σχέση του με άλλα υποκείμενα αλλά και μέσα από την σχέση του με τις κοινωνικές, πολιτικές, πολιτισμικές και οικονομικές διαδικασίες στις οποίες ήταν τοποθετημένο.

Το παρόν έργο υλοποιείται σε συνεργασία του φορέα Πριμαρόλια, του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστημίου (ΕΑΠ), της Ένωσης Προφορικής Ιστορίας (ΕΠΙ) και βρίσκεται υπό την αιγίδα και υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού.

Στόχος του έργου είναι η μελέτη και καταγραφή της συλλογικής μνήμης και της προφορικής ιστορίας γύρω από τη μαύρη σταφίδα. Η έκταση της έρευνας καλύπτει τις περιοχές παραγωγής μαύρης σταφίδας, Αχαΐα, Κορινθία, Ηλεία, Μεσσηνία, Ζάκυνθο, Κεφαλλονιά και Ιθάκη.

“..η ειδική συμβολή της προφορικής ιστορίας έγκειται στο να συμπεριληφθούν στην ιστορική έρευνα οι εμπειρίες και οι προοπτικές ομάδων ανθρώπων, οι οποίες σε διαφορετική περίπτωση, θα είχαν μείνει «κρυμμένες από την Ιστορία».

Robert Perks & Alistair Thomson, The Oral History Reader

Τα αποτελέσματα του έργου είναι:

  • Η δημιουργία της Ομάδας Προφορικής Ιστορίας και συλλογικής μνήμης για τη μαύρη σταφίδα.
  • Μια σειρά 15 συνεντεύξεων από τις περιοχές παραγωγής και εμπορίου μαύρης σταφίδας (οι συνεντεύξεις συνεχίζονται)
  • Ψηφιακό αποθετήριο συλλογικής μνήμης και προφορικής ιστορίας,
  • Στο επερχόμενο Φεστιβάλ Πριμαρόλια (Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 2021) θα πραγματοποιηθεί εκδήλωση παρουσίασης του έργου και των αποτελεσμάτων του και σχεδιασμού των επόμενων ενεργειών και Συνέδριο για τη μαύρη σταφίδα με τίτλο «Πολύπτυχη Βοστίτσα».

Η Ομάδα Προφορικής Ιστορίας για τη ΜΑύρη Σταφίδα δημιουργήθηκε στο πλαίσιο του έργου Σταφιδική Συλλογική Μνήμη τον Οκτώβριο 2020.

Η ομάδα αποτελείται από 15 μέλη, ιστορικούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές του Προγράμματος Μεταπτυχιακών σπουδών «Δημόσια ιστορία» του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστημίου, και είναι κάτοικοι των περιοχών της σταφίδας.

Κατά τη σύστασή της η ομάδα ακολούθησε τα εξής βήματα:

  1. Εκπαίδευση των μελών της ομάδας με τους καθηγητές,
    • Αντώνης Αντωνίου, Ιστορικός, διδάσκων στο Παν. Θεσσαλίας, μέλος Δ.Σ. της ΕΠΙ
    • Ρίκη Βαν Μπούσχοτεν, κοινωνική ανθρωπολόγος, Ομότιμη καθηγήτρια Παν. Θεσσαλίας, Πρόεδρος της ΕΠΙ
    • Μαρία Καραστεργίου, Κοινωνική ανθρωπολόγος, Γραμματέας της ΕΠΙ
    • Στάθης Κουτρουβίδης, Ιστορικός, υπάλληλος Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων
    • Δήμητρα Λαμπροπούλου, Ιστορικός, Επίκουρη καθηγήτρια στο ΕΚΠΑ
    • Χάρης Αθανασιάδης, Καθηγητής Παν. Ιωαννίνων, Διευθυντής ΜΠΣ “Δημόσια ιστορία” του ΕΑΠ.

Η εκπαίδευση δομήθηκε σε τέσσερα (4) σεμιναριακά μαθήματα των 4 ωρών το καθένα και πραγματοποιήθηκαν μέσω της πλατφόρμας ΖΟΟΜ.

2. Έρευνα και υλοποίηση συνεντεύξεων,

3. Καταγραφή, επεξεργασία και δημοσίευση συνεντεύξεων.

Η ομάδα θα παρουσιάσει το έργο της στο επερχόμενο Φεστιβάλ Πριμαρόλια (Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 2021) σε ειδική εκδήλωση.

Φωτογραφίες από τα σεμινάρια: 

Το γλωσσάρι της

μαύρης σταφίδας:

glossary_logo_l_